Bezpieczeństwo dziecka to zagadnienie ważne i często poruszane . W psychologii problem bezpieczeństwa jednostki jest analizowany z różnych punktów widzenia: biologicznego, rozwojowego, klinicznego, społecznego, bytowego, oświatowego. "Praktyczny słownik języka polskiego" definiuje pojęcie bezpieczny jako pochodzący od wyrażenia " bez pieczy" czyli taki " któremu nic nie grozi, taki, który niczym nie zagraża, chroni przed niebezpieczeństwem".
Niebezpieczeństwo jest zazwyczaj konkretne i obiektywnie zauważalne. Sytuacje, które mogą stwarzać wiele zagrożeń dla życia związane są z:
- udziałem w ruchu ulicznym
- dostępnością substancji chemicznych i leków
- używaniem urządzeń elektrycznych i gazowych
- możliwością kontaktu z maszynami, niewypałami
- kontaktem z innymi ludźmi ( namawianie do zakupu i używania substancji psychoaktywnych, przemoc ze strony rówieśników, molestowanie seksualne, oddziaływanie członków grup nieformalnych, sekt itp.)
Zapewnienie zdrowia i bezpieczeństwa dzieciom stanowi podstawowe zadanie, przed którym stają rodzice i nauczyciele.
Wraz z rozwojem dziecka i jego samodzielności musimy coraz bardziej liczyć się z koniecznością wyposażania go w umiejętność przewidywania zagrożeń, unikania ich, a jeśli już zaistnieją - w umiejętności radzenia sobie z trudną sytuacją.Jak najwcześniejsze wyposażenie dzieci w nawyki unikania, zapobiegania i możliwie sprawnego pokonywania niebezpieczeństwo ułatwi im zdrowy i bezpieczny rozwój.
Ciągłe przestrogi, rady, moralizowanie nie są najlepszym sposobem na kształtowanie pożądanych nawyków. Do ich osiągnięcia prowadzi długi proces wymagający ćwiczeń, pod kierunkiem dorosłych, obserwacji, rozmów, wyjaśnień, wspólnego zastanawiania się nad różnymi sytuacjami, ich przyczynami i skutkami. Dorośli często nie podejmują tematów zagrożenia gdyż uważają, że temat ich nie dotyczy, problem nie dotknie, a " takie rzeczy zdarzają się innym". Niestety równie często nie poruszają tematów zagrożenia, gdyż sami nie mają wystarczającej wiedzy i umiejętności lub też nie potrafią swojej wiedzy przekazać . W czasie zajęć z nauczycielami przybliżającymi powyższe zagadnienia i przygotowującymi do realizacji programu " Kuba i Kleks" prowokowałam do dyskusji - odpowiedzi na pytanie "Ile mówić dzieciom? - o czym można, a czym nie należy mówić". Na wstępie zwykle zdania były bardzo różne, skrajne, od rozwiązań " mówić wszystko ze szczegółami" do "nic nie mówić - to temat tabu, poczekać, aż dziecko dojrzeje do takich rozmów". Interesującym jest fakt, że na skutek argumentowania duża grupa przeformułowała swój pogląd na poziom " mówić jak najwcześniej, bez drastycznych szczegółów, uzupełniając wiedzę dziecka stopniowo wraz z nabytymi umiejętnościami i wiekiem dziecka".
Nie wszystkie zagadnienia są łatwe do przekazania dzieciom i właśnie tych nie podejmują zarówno rodzice jak i nauczyciele. Z moich badań wynika, że ponad 50 % nauczycieli klas 0 - III najrzadziej podejmuje się realizacji tematów związanych ze zdobyciem podstawowych umiejętności, niezbędnych przy udzielaniu pierwszej pomocy, a 70% kształcenia umiejętności postępowania z nieznajomymi osobami, w szczególności mówienia "nie" obcemu. Tymczasem takie zagrożenia stają się współcześnie coraz bardziej powszechne ze względu na zmniejszającą się kontrolę środowisk lokalnych i rodziny oraz upowszechnianie się wzorów agresywnych zachowań. Jeżeli tematyka bezpieczeństwa / zagrożenia nie będzie dziecku przybliżana to kiedy znajdzie się w sytuacji zagrożenia, w nowych dla niego okolicznościach nie będzie wiedziało jak się zachować. Nie rozwiąże problemu ponieważ brak mu wiedzy pozwalającej na szybką analizę, jak również gotowych schematów i umiejętności zachowania. Nie będzie umiało posłużyć się wiadomościami, które posiada, szczególnie wówczas gdy jest to wiedza słowna. Zatem zadaniem dorosłych jest przełożenie jej na umiejętności praktyczne.
Wiele instytucji: MENiS, Policja, Straż Pożarna, nauczyciele, pedagodzy, pracownicy socjalni podjeli próby opracowania tematyki dotyczącej bezpieczenstwa dziecka. Powstało i powstaje coraz wiecej programów profilaktyczno - wychowawczych, których celem jest przygotowanie dziecka do tego, by lepiej sobie radziło z rozwiązywaniem problemów, rozumiało siebie, potrafiło współżyć z innymi oraz poznało podstawowe zasady dbania o własne zdrowie i bezpieczenstwo w różnych sytuacjach.
W Polsce ginie rocznie około 2300 dzieci. Przedstawiając to obrazowo 2 duże szkoły znikająz mapy Polski, a co 2-3 dni w wypadkach ginie jedna klasa szkolna. Prowadzą szeroko rozumianą kampanię na rzecz bezpieczenstwa dziecka - zajęcia z dziećmi, rodzicami, nauczycielami mamy szansę znacząco zmniejszyć tę liczbę, a co za tym idzie pozwolić wielu dzieciom przeżyć dziecinstwo.
Polskie Stowarzyszenie Pedagogów i Animatorów KLANZA we współpracy z MENiS oraz ZHP podjęło się opracowania projektu w zakresie Edukacji do Bezpieczeństwa
Miejscem realizacji były placówki oświatowe z terenu całego kraju. Największa liczba uczestników zgłoszona została z województwa mazowieckiego, łódzkiego oraz pomorskiego. Od kwietnia 2003 do kwietnia 2004. w projekcie wzięło udział prawie 4500 dzieci w wieku od 6 do 10 lat oraz ponad 200 nauczycieli opiekunów .
Celem projektu było kształtowanie pożądanych postaw prospołecznych
i przygotowanie dzieci do samopomocy poprzez wyposażenie ich
w umiejętności:
· uważnego obserwowania i słuchania
· zauważania ciągów przyczynowo-skutkowych ułatwiających unikanie zagrożeń
· radzenia sobie w sytuacjach problemowych
· ćwiczenie pożądanych odruchów i nawyków, pomocnych w radzeniu sobie podczas sytuacji związanych z bezpośrednim zagrożeniem
Opracowany i realizowany przez animatorów Oddziału warszawskiego program "Przygody Kuby i Kleksa - w drodze do szkoły" przeznaczony jest dla dzieci w wieku od 6 -12 lat
Składa się materiałów dydaktycznych w formie książeczki - kart pracy, zawierającej historyjki obrazkowe przeznaczone dla dzieci wraz
z przewodnikiem metodycznym dla nauczyciela, z przykładowymi scenariuszami zajęć oraz warsztatów metodycznych przybliżających rodzicom
i nauczycielom zagadnienia bezpieczeństwa .
Materiał został opracowany i podzielony na 5 sesji uwzględniających następujące obszary zagrożeń, które mogą się zdarzyć w drodze z domu do szkoły i odwrotnie
W przewodniku dla nauczyciela przedstawiony jest sposób realizacji zajęć. Zdaniem autorów zajęcia powinny odbywać się systematycznie, jeden raz w tygodniu , najlepiej w ten sam dzień i o tej samej porze, lub jako cykl zajęć prowadzony przez kilka kolejnych dni. Sprzyja to tworzeniu pewnych rytuałów wokół zajęć, a dzieciom pozwala lepiej przeżyć i przyswoić przekazywane treści. Jedna część dydaktyczna trwa od 20' do 45 'minut dla dzieci młodszych, dla starszych od 45' do 90' zależnie od proponowanych aktywności. Zajęcia prowadzone są przez nauczyciela, tak by możliwe było dokładne obserwowanie dzieci podczas zajęć i podążanie za ich potrzebami oraz wspieranie ich podczas pracy w parach czy w grupach.
Scenariusze mają strukturę częściowo otwartą, to znaczy sytuacje
są zorganizowane ale często doświadczenia dzieci i ich działania powodują,
że nie wszystkie zaplanowane aktywności odbywają się, zaś pedagog prowadzący elastycznie dobiera metody czy podąża za dziećmi nie tracąc celu zajęć.
Bardzo ważne jest zadbanie o jak najkorzystniejszą dla grupy atmosferę. Sprzyjać temu będzie stosowanie odpowiednich struktur komunikacyjnych np. usadzenie dzieci w kole a nie w ławkach.
W każdym realizowanym przez nauczyciela scenariuszu powinny zawsze pojawić się następujące elementy:
Każdy scenariusz poprzedzony jest krótkimi informacjami dotyczącymi danego obszaru, które nauczyciel może wykorzystać zarówno w pracy
z dziećmi, jak i do poszerzenia czy utrwalenia własnej wiedzy.
Do podsumowaniem i ewaluacji zapamiętanych i utrwalonych przez ucznia treści i umiejętności może posłużyć przygotowana gra planszowa znajdująca się na okładkach kart pracy ucznia.
W celu przeprowadzenia ewaluacji zadania została przygotowana ankieta dla dzieci oraz raport dla nauczycieli dotyczący udziału w przeglądzie.
Z zebranych informacji wynika, że poruszona problematyka w sposób praktyczny przybliżyła najrzadziej prezentowane w literaturze zagadnienia bezpieczeństwa/zagrożenia dziecka. Uczestnicy programu zdobyli nowe wiadomości i umiejętności i mieli możliwość podzielenia się z innymi swoją wiedzą i doświadczeniem.
Należy jednak pamiętać, że nie istnieje żadne magiczne zaklęcie ani panaceum zapewniające osobiste bezpieczeństwo. Po części wypływa ono ze świadomości zagrożenia, po części z nabytych umiejętności , a także zaradności, sprawności i wielu innych czynników. Jednakże im więcej wiemy, umiemy tym jesteśmy bardziej niezależni, przewidujący i łatwiej radzimy sobie w sytuacjach zagrożenia.
Dr Agnieszka Wrońska
Akademia Pedagogiki Specjalnej Im. M. Grzegorzewskiej
Ul. Szczęśliwicka 40, Warszawa
wieloletna prezes Oddziału Warszawskiego
konsultant PSPiA KLANZA